SELÂHATTİN BATU İÇİN

Yeni bir dönemin içindeyiz: Bazı yazarlarımız “entegre tesis” gibi çalışmaya başladılar. Yazmak, “iş”lerinin bir parçası yalnızca; sonrasında tanıtım, halkla ilişkiler, promosyon, yatırım “iş”leriyle de yakından ilgileniyorlar. Görmemeye, gözden kaçırmaya, unutmaya bunca yatkın bir ortamda o yolu seçmekte haklılar belki de. Kaldı ki, faturayı hepten onlara çıkaramayız: Görsel ve yazılı medya öyle figürler istiyor şimdi.
Bu yakınlarda, giriştiğim bir antologya çalışması, unutuldukları için en hafifinden hayıflanılması gereken kimi kitaplara, yazarlara ulaşmamı sağladı. Bunlardan biri de Selâhattin Batu.
Peşpeşe tanıştığım üç gezi kitabı: “Romancero” (1953), “İsviçre Günleri” (1966), “Avusturya ve Venedik Günleri” (1970), yolculuk edebiyatımızın bugüne dek okuduğum en olgun örnekleri arasında yeralıyor. Derin bir gezgin yazısı geliştirmiş Batu; gördüklerini çırılçıplak aktarmakla yetinmeyen, ayıklayan, yeri geldiğinde büyüteç altına çeken, herşeyden önemlisi yolda düşünmeyi bilen ender gezginlerimizden biriymiş. Hele müzelerde en koyu bölgelerini yaratan kurcalayıcılığı — tek kelimeyle hayran kaldım.
Bu buluşma, beni Selâhattin Batu’nun peşine takılmaya sürükledi. Bizim kuşağın adına âşinâ olduğu bir yazardı Batu, ama onu asıl tanıyan bizden iki önceki kuşaktır yanılmıyorsam. Şiirlerini topladığı küçümen kitabı “Rüzgârlı Su”yu (Dost, 1962) bir çırpıda okudum: Her antologyada yer ayrılabilecek birkaç şiiriyle karşılaştım, sözgelimi
“o büyük kuşlar ki susarlar, sonsuz,
çekilip içlerine”
dizeleriyle biten şiiri ya da “bir kartal kanadı zamandan korur seni” gibi bir dize düştüğü “Yalnız Dağ”ı.
Sonra sıra manzum dramlarına geldi: “Iphigenia Tauris’te” (1942) ve “Güzel Helena” (1954) konularını Troya’dan almış iki yapıt. “Oğuzata” (1961) için Asya Türklerinin yaşamından bir kesite el atmayı yeğlemiş. Adnan Saygun’un bestelediği “Kerem” (1953) operasının librettosunu da Batu yazmış. Aydın Gün’ün hem sahneye koyduğu hem başrolü üstlendiği bu operada Leylâ Gencer ve Ayhan Baran da rol almışlar, dekor ve kostümü Turgut Zaim gerçekleştirmiş.
Selâhattin Batu’yu unutmuşuz, “Kerem”i nasıl unutabilmişiz? Böyle bir kadronun gerçekleştirmiş olduğu bir yerli opera, yarım yüzyıl sonra nerede?
Batu’yla ilgili ansiklopedi maddesi de ürpertici bana kalırsa, başlangıç bölümünü buraya almakla yetiniyorum: “İstanbul Yüksek Veteriner Okulunu bitirdi (1925). Almanya’da doktorasını tamamladıktan sonra AÜ. Veteriner Fakültesine öğretim üyesi olarak girdi (1931); zooteknik profesörlüğünden emekliye ayrıldı (1969). 1939’da Çanakkale milletvekili seçildi. Ankara’da, S. K. Yetkin ile birlikte haftalık Sanat ve Edebiyat Gazetesi’ni (1948, 50 sayı) çıkardı. Ulus gazetesinde yazdı. Pek çok mesleki kitabı vardır. Mezarı Zincirlikuyu’dadır (1975).”
Selâhattin Batu’yu, ölümünden çeyrek yüzyıl sonra genç kuşaklar hiç tanımıyorsa, kitaplarının hiçbiri katalogda yeralmıyorsa, neredeyse bütün kimliği silinecek hale gelmişse Danimarka’da tuhaf şeylerin olageldiğinden başka bir açıklama bulabilir miyiz?
Elimin altında, MEB tarafınan yayımlanmış iki büyük cilt Andersen masalları çevirisi duruyor Selâhattin Batu’nun.
Oradaki “Dilsiz Kitap” masalı ola ki onun gerçek yaşamöyküsüdür.
Batu’yu, şimdilik, sahaflarda arayın.

Yaşar Kemal’in “Ağrıdağı Efsanesi”nde Mutlak Aşk (III)

Memo uzanır, kılıcıyla bir tutam saç keser alır Gülbahar’dan. O kılıç, daha sonra, Gülbahar’la Ahmet’in arasına girecektir. Romanın son aşamasına gelinceye dek, Ahmet’in tutkusu At’la (Özgürlük ile) özdeşleşmiştir daha çok: Zindan’da karşılaştığı, buluşup seviştiği, kurtulmasını sağlayan paşa kızına duyduğu sıcak sevgiden sözeder yazar, ama bu sevdayı Gülbahar’da ya da Memo’da olduğu gibi yüksek bir kata yerleştirdiğini gösteren açık bir ifadeyle metinde karşılaşmayız.
İkisinin de tutsaklık koşulundan kurtulup, özgür bir ortamda birleşme olanağını buldukları anda, Ahmet döşeğin ortasına kılıcını yerleştirir ve gövdeleri biribirinden ayırır. O kavşakta yüzleşmekten kaçınır Gülbahar’la: Yaşar Kemal, onun önce “misyon”unu tamamlamasını sağlar, önderlik görevinin gereğini yerine getirdikten sonra geri döneceği noktadan şimdilik uzaklaşmasını yeğler:
“Bu kılıcı neden aramıza koydun? Bunun sebebini öğrenmek isterim. Sarayda ben senin kadının olmadım mı? Bundan sonra araya kılıç konduğu görülmüş müdür? Ya da benim bilmediğim bir görenekleri, gelenekleri mi var dağlıların? Bana bunun karşılığını söyleyeceksin, beni seviyorsan.”
Ahmet sustu.
“Bunu bana söyleyeceksin.”
Ahmet karşılık vermiyor, Gülbahar durmadan karşılık istiyordu. Ahmet utancından yerin dibine batıyor, aklına üşüşen düşünceyi kafasından kovmaya çalışıyordu ama, bir türlü korkunç düşünceyle baş edemiyordu. İçini yakan, kendi kendinden utandıran düşünceyi Ahmet kendine bile söyleyemiyordu ki Gülbahara söylesin.
Sonunda zalimler pısar, Ahmet’i kızıyla evlendirmeyi kabul eder paşa; yazar, bizi getirir kördüğümün karşısına oturtur, Ağrıdağının yamacındaki bir gölün kıyısına: Ahmet’le Gülbahar nicedir susmaktadırlar:
Ahmet konuşamıyor, ne diyeceğini bilemiyordu. Gülbaharın sesi bir yangın gibiydi. Karşılığı verilmeliydi. Ahmet gözlerini Gülbaharın yüzüne dikti öylecene kaldı. Sonra ağır, ölüm gibi zor:
“Beni nasıl kurtardın Gülbahar? Ne verdin Memoya da benim canımı satın aldın? Memo neyin karşılığı kendi canını verdi de benim canımı kurtardı? Memo beni bıraktığı zaman, kendisinin ölceğini bilmez miydi? Bunu bana söyle. Bilir miydi, bilmez miydi?”
Durdu, gözlerini Gülbaharın gözlerine dikti, bekledi.
Gülbahar:
“Bilirdi,” dedi. “Zindanın kapısını açan zindancı dünyanın hiçbir yerinde yaşayamaz. Hiçbir ülkeye sığınamaz, onu Memo bilirdi. Onun için de savaşa savaşa gitti, kalenin burcundan kendini aşağı attı.”
“Altın mı verdin de canını verdi?”
“Yok.”
“Saraylar mı bağışladın da canını verdi?”
“Yok.”
“Ne verdin, Gülbahar, ona ki, karşılığında canını aldın? Canını benim canımla değişti?”
“Hiçbir şey vermedim Ahmet,” dedi. “Hiçbir şey istemedi.”
“Beni kurtarmak için?”
Gülbahar onun sözünü kesti:
“Söyledim ona,” dedi. “Ne isterse verir, senin canını alırdım. Hiçbir şey istemedi.”
“Sen ne isterse vereceğini söyledin ona, öyle mi?”
“Ne isterse vereceğimi söyledim. O hiçbir şey istemedi.”
Bu diyalogla yeniden masal zamanının koridorunun girişi görünür ufukta. Gülbahar herşeyi tartar ve anlamlandırır bir bakıma, o geçişte: Ahmet’in tavrı, Aşk’ın temel adaletsizliği ile çelişen bir adalet talebine bitişmiştir: Gülbahar’ın Memo’ya “ne isterse verebileceği”ni ifade etmiş olması onun gözünde çifte kördüğüm işlevi görür, hem kendi aşklarının mutlağını (aşk uğruna olsa bile) zedelemiştir kadın, hem de bunu bir başkasının aşkını kullanarak gerçekleştirerek başka bir cepheden mutlak kavramını yaralamıştır.
Ahmet’in kararı, kararlığı apaçık ortaya çıkar orada: Memo, yüksek aşkı adına ödenebilecek en büyük bedeli gözden çıkarmış, kendi canını gözünü kırpmaksızın öne sürmüştür: Bu seçim, Gülbahar-Ahmet aşkının diyetini biçmeye yetmiştir: Bir aşk, bir başka aşkın ölüsü üzerine inşa edilemeyecektir.
O dönemeçte, Yaşar Kemal, önce Ahmet’in yiğit portresini tamamlar ve ‘kahraman’ından tutarlı bir etik duruş türetir. Bununla kalmaz ama: Ahmet’in dünyasında Aşk, gölgesiz olmak durumundadır — aslında Gülbahar’la arasına koyduğu kılıç Memo’nun ta kendisidir.
İki mutlak tavır, Memo’nunki ve Ahmet’inki, birleştiğinde, sıra üçüncüye, Gülbahar’ınkine gelir: Mecnûn’un görevini üstlenen genç kadın, bir aşk cinneti içinde hançerine davranır ve masal koridoruna dalar: Sonunda karşımızda bir göl ve bir kuş kalır — Ağrıdağı bu kez tanıklığı üstlenmiştir.
“Ağrıdağı Efsanesi”, lirikle epiği gövdesinde yetkin bir sarmal düzende kaynaştıran bu roman, Yaşar Kemal’in gelenek deposuyla modernist yazıyı da aynı yetkinlik içinde biribirilerinde eritilebileceğini kanıtlayan bir başyapıt. Bir ucundan öbürüne giderken, yalnızca Battal Gazi’yi, Digenis Akritas epopesini, Karacaoğlan şiirini değil, büyük Troubadour şiirini ve Yuvarlak Masa Şövalyelerinin romanesk dünyasını, Dante’yi ve Don Quijote’nin Cervantes’ini yan raflarda tutmaya çağıran sonsuz bir düş yuvası kuruyor “Ağrıdağı Efsanesi”.

Yaşar Kemal’in “Ağrıdağı Efsanesi”nde Mutlak Aşk (I)

Denis de Rougemont’un Batı dünyasında “mutlu aşkın tarihi yazılmamıştır” düşüncesi, Doğu dünyası açısından da geniş çapta geçerli bir yargı: Orada Romeo ile Jülyet, Héloise ve Abelardus varsa, şurada Leylâ ile Mecnûn bekliyor. Feodal Çağın handiyse bütün aşk öyküleri, masalları ve destanları, yakılan türküleri, söylenen şarkıları gelip aynı düğüme dayanıyor: Ayrılık, bitişememe, kopuş, uzak kalış, iki sevdâlının arasına yığılan engellerin her kültürel coğrafyada çeşitlenmesiyle biçimlenmiş, belirleyici olmuştur.
Yaşar Kemal’in, ilk basımı 1970 yılında yapılan “Ağrıdağı Efsanesi”, yazarın Anadolu kültürünün zengin deposundan topladığı söylen ögelerini modern bir yazı ile kâğıda döktüğü bir dizi anlatı metninin en güçlü örneklerinden biri.
Roman, Ovidius’un ünlü “Başkalaşımlar”ını çağrıştıran lirik bir parçayla açılır; Ağrı’nın yüksek bir yamacındaki göle doğru süzülen ak kuşun öyküsüne doğru, o noktadan açılır okur:
Doğu Anadolu’nun bir ucunda, atı kaybolmuş zalim bir paşanın, atını ele geçiren yiğit Ahmet’in, paşanın, küçük kızı Gülbahar’ın arasında oluşan olaylar zinciri, Ahmet’in yakalanıp zindana atılması, iki genç arasında büyük bir sevdanın başlaması ile gelişir; söylen zamanının dolgusu yan kişilerin arasından zından bekçisi Memo’nun sıyrılması ile “final”e doğru akışın “dramatis personae” çatısı tamamlanır.
‘Fakir yiğit — zengin paşa kızı’ buluşması, bütün masal geleneklerinin alışıldık şema özelliklerini içerir. Yaşar Kemal’in kalıbı kıran yaklaşımı, kurduğu üçgen yazgı denkleminde ortaya çıkar. Gülbahar’la Ahmet’in arasında başlayan yangını, Sofi’nin kaval ezgisiyle dile getirdiği Ağrı dağının öfkesi üzerinden harekete geçiren yazar, koşut bir tabakada saf, yiğit Memo’nun Gülbahar’a duyduğu aşkın gelgitlerini de işlemeyi sürdürür ve üçlüyü sarmal bir düzeneğin biribirilerinden koparılamayacak parçaları haline getirir.
“Ağrıdağı Efsanesi”nin bu üç ana kahramanının ortak duruşları, mutlak aşk çerçevesine oturtulmalarından kaynaklanır: Yaşar Kemal, Gülbahar’da, Ahmet’e aşkı yüzünden ölmeyi göze alan bir masal kadınını çizmiştir: “Varsın o (Ahmet) yaşasın da, ben öleyim”; “varsın (babam beni de) öldürsün”; “yakında boyunlarımız vurulacak, ben de varıp sizin mezarlarınız (Sofi ile Ahmet’in) üstünde kendimi öldüreceğim”; “canımı iste, canımı veririm (Memo’ya)”... Gülbahar’ın dramatik kurguyu durmadan gergin bir hat üzerinde tutan sözlerinden “ölesiye sevmek” fiili eksik olmaz, kendisini düğümün çözümü uğruna sunağa sürmekten geri durmayacağını her aşamada gösterir.
“Ağrıdağı Efsanesi”nin çekirdeğindeki sorun, bir Shakespeare oyununda ya da Goethe’nin “Stella”sında olduğu gibi, aşkın iki kişi arasında değil üç kişi arasında seyretmesi nedeniyle çetrefilleşir: Ahmet’le Gülbahar’ın aşkının gerçekleşmesini sağlayan köprü, aslında Memo’nun Gülbahar’a duyduğu sevdadan geçer. Gülbahar, bu durumu görür görmesine, ama handiyse Ahmet’e duygularının körleştirdiği gözleriyle görür:
“Gülbahar, o geceden beri Memo üstünde de çok düşünmüştü. Her dediğini, kellesini koltuğa alarak büyülenmiş gibi yerine getiriyordu. Hem de sonsuz, ulaşılmaz bir mutluluk sevinciyle. Gülbahar’a öyle geliyordu ki canını ver Memo, benim için canını ver dese, Memo sevinçten aklını yitirecekti. Memo sevdalı mıydı? Memo yangın mıydı?Öyle olsa onu Ahmet’le buluşturur muydu, hem de en büyük bir mutlulukla?”
Yaşar Kemal’in Gülbahar’ı gördüğünü gör(e)meyen, gördüğünü anla(ya)mama eşiğine varan bir karaktere dönüştürmüş olması doğal: Dursa, durup düşünse, elbette anlayacak Gülbahar, Memo’nun aşkı uğruna onun aşkına katlandığını, gelgelelim halk deyimi ortada: Âşığın gözü kör olur.
Biri kör olmuş (Gülbahar), biri henüz göremiyor (Ahmet), bu üçgen ilişkide herşeyi apaçık, ayân beyân gören Memo: Seçiminin onu nereye götürdüğünün farkında şüphesiz, onun aşkı ‘ölesiye’den mek parmak fazla: Aşkı uğruna ölebileceğini söylemiyor, dillendirmiyor Memo, doludizgin ölümüne gidiyor ve “Ağrıdağı Efsanesi”nin kilitli kapılarından birini açarken son, anahtarsız kapıya doğru yolunu açıyor okurun:
Memo sesi değişmiş, gülen, mutlu, mutlu, mutluluktan taşarak, yeryüzünde bütün isteklerine kavuşmuş bir insanın durgunluğu, sevinci, rahatlığıyla:
“Ne istersem verir misin?” dedi.
“Veririm,” dedi Gülbahar, tok, inanmış, güvenli bir sesle. “Veririm.”
“Saçından birkaç tel isterim,” dedi Memo.
Gülbahar hiç düşünmeden hemen, bir beliğini tutup uzattı:
“Çek kılıcını kes Memo,” dedi. “Gülbahar sana kurban.”
Memo kılıcını çekti, beliğin ucundan bir parçayı kesti, aldı, yüreğinin üstüne koydu.
“Bir de başka bir şey isterim,” dedi.
Gülbahar hemen:
“Söyle, Gülbahar sana kurban olsun.”
“Gülbaharın bunu, bu geceyi, beni ölünceye kadar unutmamasını isterim.”

Yaşar Kemal’in “Ağrıdağı Efsanesi”nde Mutlak Aşk (II)

“Ağrıdağı Efsanesi”ni feodal bir masal gövdesinden modern bir epik romana taşıran sahne, halk ayaklanmasının ilk kıvılcımını çakan Memo’nun trajik ölümüdür; üçgenin bu belirleyici kişisi, zindanın kapısında, gerilen toplumsal ortamın fanusunu çatlatacak son olayın başlaması için paşa ile adamlarını bekler, gülümseyerek “bu gece onları ben bıraktım” der ve “yaman” bir dövüşe girdikten sonra kalenin burcunda kılıcını indirir:
“Paşa, Paşa,” dedi, “burada sizinle üç gün, üç gece dövüşürdüm ama, ne fayda... Ben yeryüzünden alacağımı aldım. Dünyaya doymuş gidiyorum. Birkaç insan öldürmüşüm ne çıkar. Senin birkaç kulunu öldürmüşüm, değil mi? Hepiniz sağlıcakla kalın. Kalanlara, dostlara, bizi sevenlere, sevmeyenlere selam olsun.”
Kendisini kalenin burcundan aşağı fırlattı. Uçurum çok derindi. Yukardan bakınca Memonun ölüsü aşağıda kanadının birisini açmış bir kuş ölüsüne benziyordu.
Memonun ölüsü başına önce demirci Hüso geldi, sonra oğulları, sonra kadınlar, kızlar... Beyazıt kasabasına bir figan düştü.
Hüso ağır ağır Memoya yaklaştı, onu alnından öptü. Sol eli yumulmuştu ve yüreğinin üstündeydi. Hüso eli aldı, güçlü elleriyle zorla açtı. Memonun avucundaki bir tutam saç kapkara bir yalım, bir ışık gibi balkıdı, incecikten yeşillenmiş toprağın üstüne aktı.

“Ağrıdağı Efsanesi”nin merkezinde, aşkın mutlak cephesini hem oluşturan, hem de onun çözülmesine yol açan bu “bir tutam saç” durur.
“Herşey”ini vermeye hazır Gülbahar’dan, epi topu “bir tutam saç” dileyen Memo, Gülbahar için “hiçbir şey” olanı alırken, Aşk’ı adına gene de alabileceği “herşey”e kavuşmuştur. Gülbahar, kardeşi Yusuf’un çözülerek kendisini ele vereceğini hissettiği an, olup-bitenleri “bir bir” düşünür — farkındadır, ipin ucu göründüğü an babası gerisini okuyacaktır: “Yusuf varıp at meselesini, demirciyi babasına söylerse herşey anlaşılacaktı. Ve babası mahpusları onun kaçırdığını bilecekti. Hem de Memo’yu ölüme gönderenin kim olduğunu anlayacaktı. Memo bunu niçin yapardı, Memo ne için canını böylesine verirdi? Bunu babası düşünmez miydi?”
Yaşar Kemal, Gülbahar’ın ağzından akıl yürütürken, bu körkütük âşık kadını yargılamaz, tam tersine, onu Ahmet’in ileride nasıl ve neden yargılayacağını, kendi sözcükleri ve yaklaşımıyla gerekçelendirmeyi yeğler bir bakıma: Gülbahar’ın Memo’dan, Ahmet’in canı karşılığında, kendi canını gözden çıkarmasını istediğinin tam olarak bilincinde olduğunun böylece ayırdına varır okur.
Aslına bakılacak olursa, “Ağrıdağı Efsanesi”, Kadın’ın Mutlak’tan ikidebir sözettiğini, ama bedelini ödemeye yanaşmadığını düşündürür bu aşamada; oysa yazar, anlatısına çifte kavrulmuş bir final yazma hazırlığı içindedir.
Memo’nun “jest”i, Doğu efsanelerinde “saç” motifinin tuttuğu ağırlıklı yere bitiştirilir, gövdesinin cansız kaldığı, yumruğu sıkılı beklediği uçurumun dibinde. Zalim saç, perçem, kâkul hem Dîvan Edebiyatı’nın, hem Halk Şiirinin gözde izleklerinden biri olmuş, Sevgili ile Aşk’ın öznesi için her vakit yeterli bir buluşma biçimi oluşturmuştur. Klâsik çağın sonunda başka karşılıklar bulsa bile, mekanizmanın tekrarlandığını görüyoruz: Goethe’nin “Werther”indeki “kurdela” motifine değinen ve genç adamın Charlotte’nin verdiği kurdelayla gömülmek istemesinde yoğunlaşan Roland Barthes, aşk söyleminde nesnenin simgesel hükümranlığını vurgulamadan edemez: “Sevilen varlığın bedeninin dokunduğu herşey bu bedenin bir parçası olur ve özne bunlara tutkuyla bağlanır”.
Memo’nun sıkılı yumruğunda kalakalmış bir tutam saç, o yiğit masal beyini hayata bağlayan, hayattaki anlamını doğrulayan tek işaret haline dönüştüğünde, fetiş düzleminden simge düzlemine geçiş başlar. “Ağrıdağı Efsanesi”, bir yanda masalsı öğeleri (At, Yürüyen Dağ) ile bir kutup kurar, öteki yanda geleneksel anlatının ögelerine dayandığı kutuptan farklı yorumlar üretir: Nasıl “bir tutam saç” Mutlak Aşk’ın yeterli göstergesi kılığına bürünebilmişse, savaşların egemen olduğu bir dünyada kılıç da kendi işlevinden taşarak apayrı bir gösterge kimliğini alacaktır: